Know Your Rights
গণতন্ত্ৰৰ প্ৰাণ হৈ ছে জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ আৰুএই অংশগ্ৰহণ তে তি য়াহে সাৰ্থক হয়, যে তি য়া নাগৰি কে শাসকীয়
পক্ষয় কি কৰি ছে সে য়া জনাৰ অধি কাৰ লাভ কৰে । ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত এই অধি কাৰক সুনি শ্চি ত কৰি ছে দটুা
শক্তি শালী আহি লাই - ভাৰতীয় সংবি ধানৰ অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯ আৰুতথ্য জনাৰ অধি কাৰ আইন, ২০০৫।
১. ভাৰতীয় সংবি ধানৰ অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯ : ম ৌলি ক অধি কাৰৰ আধাৰশি লা
সংবি ধানৰ তৃতীয় অধ্যায়ত থকা অনচ্ছেুচ্ছেদ ১২ ৰ পৰা ৩৫ লৈ কে ম ৌলি ক অধি কাৰৰ বি ষয়ে উল্লে খ আছে । ইয়াৰ
ভি তৰত অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯ অন্যতম গুৰত্বুপূৰ্ণ।ৰ্ণ এই অনচ্ছেুচ্ছেদে ভাৰতীয় নাগৰি কক ছটা ম ৌলি ক স্বাধীনতা প্ৰদান কৰি ছে ।
অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯(১) অনসুৰি প্ৰদত্ত স্বাধীনতাসমহূ হ'ল:
ক. বাক স্বাধীনতা আৰুমত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা
খ. শান্তি পূৰ্ণভৰ্ণ াৱে আৰুনি ৰস্ত্ৰভাৱে সমাৱে শ হ োৱাৰ স্বাধীনতা
গ. সংঘ বা সমি তি গঠন কৰাৰ স্বাধীনতা
ঘ. ভাৰতৰ সৰ্বত্ৰ মক্তু ভাৱে বি চৰণ কৰাৰ স্বাধীনতা
ঙ. ভাৰতৰ যি ক োন ো অঞ্চলত বসবাস আৰুবসতি স্থাপনৰ স্বাধীনতা
চ. যি ক োন ো বত্তিৃত্তি, ব্যৱসায় বা জীৱি কা গ্ৰহণৰ স্বাধীনতা
ইয়াৰ ভি তৰত আটাইতকৈ বহল আৰুগুৰত্বুপূৰ্ণ হৈ ছে অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯(১)(ক)।
২. অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯(১)(ক) আৰুতথ্য জনাৰ অধি কাৰৰ সম্পৰ্ক
অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯(১)(ক)ত ক োৱা হৈ ছে যে প্ৰতি জন নাগৰি কৰ বাক আৰুমত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা থাকি ব। উচ্চতম
ন্যায়ালয়ে বহু গুৰত্বুপূৰ্ণ ৰায়দানত স্পষ্ট কৰি দি ছে যে তথ্য নজনাকৈ মত প্ৰকাশ কৰাট ো অসম্ভৱ।
১৯৭৫ চনৰ State of U.P. vs Raj Narain আৰু১৯৮১ চনৰ S.P. Gupta vs Union of India গ োচৰত
উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কৈ ছি ল, "তথ্য জনাৰ অধি কাৰ হৈ ছে বাক স্বাধীনতাৰ অবি চ্ছে দ্য অংগ।" অৰ্থাৎ, চৰকাৰৰ পৰা
তথ্য প োৱাট ো ক োন ো অনগ্ৰুহ নহয়, ই আমাৰ ম ৌলি ক অধি কাৰ।
অৱশ্যে এই স্বাধীনতা অবাধ নহয়। অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯(২) অনসুৰি ৰাষ্ট্ৰীয় নি ৰাপত্তা, সাৰ্বভ ৌমত্ব, ৰাজহুৱা শংৃখলা,
শালীনতা, নৈ তি কতা আৰুআদালতৰ অৱমাননা আদি ৰ ক্ষে ত্ৰত ইয়াৰ ওপৰত যুক্তি সংগত বাধা আৰ োপ কৰি ব পৰা
যায়।
এই সাংবি ধানি ক ধাৰণাক বাস্তৱ ৰপূ দি বলৈ কে ২০০৫ চনত সংসদে তথ্য জনাৰ অধি কাৰ আইন প্ৰণয়ন কৰে ।
৩. তথ্য জনাৰ অধি কাৰ আইন, ২০০৫ : এক বৈ প্লৱি ক পদক্ষে প
এই আইনখন ১২ অক্ট োবৰ, ২০০৫ চনত সমগ্ৰ ভাৰতত কাৰ্যকৰী হয়। ইয়াৰ মলূ উদ্দে শ্য হৈ ছে প্ৰতি ট ো ৰাজহুৱা
কৰ্তৃপক্ষৰ কাম কাজত স্বচ্ছতা আৰুজবাবদি হি তা অনা।
আইনখনৰ মলূ বৈ শি ষ্ট্যসমহূ:
১. তথ্যৰ সংজ্ঞা অতি বহল: ধাৰা ২(চ) অনসুৰি তথ্য মানে যি ক োন ো ৰপূৰ সামগ্ৰী, যে নে নথি পত্ৰ, ফাইল, ইমে ইল,
প্ৰে ছ বি জ্ঞপ্তি , চুক্তি , নমনুা, লগবকু আদি ।
২. সকল ো নাগৰি কৰ অধি কাৰ: ভাৰতৰ যি ক োন ো নাগৰি কে এই আইনৰ অধীনত তথ্য বি চাৰি ব পাৰে ।
৩. ৰাজহুৱা তথ্য বি ষয়া (PIO): প্ৰতি ট ো চৰকাৰী বি ভাগত এজন PIO থাকে যি য়ে তথ্য য োগান ধৰি বলৈ বাধ্য।
৪. সময়সীমা: সাধাৰণতে তথ্য বি চৰাৰ ৩০ দি নৰ ভি তৰত তথ্য দি ব লাগি ব। যদি ক োন ো ব্যক্তি ৰ জীৱন বা
স্বাধীনতাৰ সৈ তে জড়ি ত বি ষয় হয়, তে ন্তে ৪৮ ঘণ্টাৰ ভি তৰত তথ্য দি ব লাগি ব।
৫. কম খৰচ: আবে দন মাচুল মাত্ৰ ১০ টকা। দৰি দ্ৰতা সীমাৰে খাৰ তলৰ ল োকৰ বাবে ক োন ো মাচুল নালাগে ।
৪. তথ্য কে নে কৈ বি চাৰি ব?
প্ৰথম পদক্ষে প: সংশ্লি ষ্ট বি ভাগৰ PIO লৈ লি খি ত আবে দন কৰক। আবে দনত কি তথ্য লাগে সে য়া স্পষ্টকৈ উল্লে খ
কৰক।
দ্বি তীয় পদক্ষে প: যদি ৩০ দি নৰ ভি তৰত উত্তৰ নাপায় বা উত্তৰত সন্তুষ্ট নহয়, তে ন্তে ৩০ দি নৰ ভি তৰত প্ৰথম
আপীল কৰ্তৃপক্ষৰ ওচৰত আপীল কৰি ব পাৰে ।
তৃতীয় পদক্ষে প: প্ৰথম আপীলত ো সন্তুষ্ট নহলে ৯০ দি নৰ ভি তৰত কে ন্দ্ৰীয় তথ্য আয় োগ বা ৰাজ্যি ক তথ্য আয় োগৰ
ওচৰত দ্বি তীয় আপীল কৰি ব পাৰে ।
৫. ক োনব োৰ তথ্য প োৱা নাযায়?
আইনখনত স্বচ্ছতাৰ লগতে গ োপনীয়তাৰ ভাৰসাম্যও ৰখা হৈ ছে । ধাৰা ৮ আৰু৯ অনসুৰি তলৰ তথ্যসমহূ দি বলৈ
বাধ্য নহয়:
ক. দে শৰ সাৰ্বভ ৌমত্ব আৰুনি ৰাপত্তাৰ সৈ তে জড়ি ত তথ্য
খ. আদালতে প্ৰকাশ কৰি বলৈ নি ষে ধ কৰা তথ্য
গ. ব্যক্তি গত গ োপনীয়তা ভংগ কৰা তথ্য
ঘ. বাণি জ্যি ক গ োপনীয়তা আৰুব ৌদ্ধি ক সম্পত্তি ৰ তথ্য
৬. এই আইনৰ গুৰত্বু ক'ত?
এই আইনে সাধাৰণ নাগৰি কক ক্ষমতা প্ৰদান কৰি ছে । ই দৰ্নীুৰ্নীতি ৰ োধ কৰাত, চৰকাৰী আঁচনি ৰ সঠিক ৰপূায়ণত,
আৰুপ্ৰশাসনক জনমখুী কৰাত এক শক্তি শালী অস্ত্ৰ হি চাপে কাম কৰে । ই প্ৰমাণ কৰে যে গণতন্ত্ৰত প্ৰকৃত মালি ক
জনতাহে , চৰকাৰ কে ৱল সে ৱক।
উপসংহাৰ
অনচ্ছেুচ্ছেদ ১৯ (এ) আমাক ক োৱাৰ অধি কাৰ দি ছে আৰুRTI আইন, ২০০৫ এ আমাক কি কব লাগে সে য়া জনাৰ
অধি কাৰ দি ছে । এটা অবি হনে আনট ো অসম্পৰ্ণূ।ৰ্ণ সে য়ে প্ৰতি জন সচে তন নাগৰি কে নি জৰ এই ম ৌলি ক আৰুআইনী
অধি কাৰৰ বি ষয়ে জানি ল োৱা আৰুপ্ৰয় োজনত ইয়াৰ সদব্যৱহাৰ কৰাট ো গণতন্ত্ৰক শক্তি শালী কৰাৰ বাবে অত্যন্ত
জৰৰুী।